فتح مكه لشكر اسلام بدون هيچگونه مقاومت مهمترين دژ دشمن را گشود . 2 - منظور از « * ( ما تَقَدَّمَ ) * » و « * ( ما تَأَخَّرَ ) * » چيست ؟ در آيه مورد بحث خوانديم كه خداوند مىفرمايد : در سايه اين فتح مبين گناهان متقدم و متاخر تو را بخشيده ، در اينكه منظور از « متقدم » و « متاخر » چيست ؟ بين مفسران گفتگو است . بعضى « ما تقدم » را اشاره به عصيان و ترك اولى آدم و حوا دانسته‌اند و « ما تاخر » را اشاره به گناهان امت . بعضى ديگر « ما تقدم » را به مسائل مربوط به قبل از نبوت و « ما تاخر » را مربوط به بعد از نبوت مىدانند . بعضى ديگر « ما تقدم » را به آنچه قبل از « صلح حديبيه » بوده ، و « ما تاخر » را به آنچه بعد از صلح حديبيه رخ داده است مربوط دانسته‌اند . اما با توجه به تفسيرى كه در باره اصل معنى آيه ، و مخصوصا رابطه اين آمرزش ، با مساله فتح حديبيه بيان كرديم روشن مىشود كه مراد تمام نسبتهاى ناروا و گناهانى است كه به زعم خود در « گذشته » و « آينده » به پيغمبر اكرم نسبت مىدادند ، و اگر اين پيروزى بزرگ نصيب نشده بود تمام اين گناهان را قطعى مىپنداشتند ، ولى با حصول اين پيروزى هم نسبتهاى نارواى گذشته برچيده شد ، و هم آنچه ممكن بود در آينده نسبت دهند . شاهد ديگر اين تفسير حديثى است كه از امام على ابن موسى الرضا ع آمده است كه مامون هنگامى كه از اين آيه سؤال كرد امام در پاسخ فرمود : « هيچ كس نزد مشركان مكه گناهش سنگينتر از رسول اللَّه ص نبود ، زيرا آنها 330 بت مىپرستيدند ، هنگامى كه پيامبر ص آنها را به توحيد دعوت كرد بسيار بر آنها گران آمد و گفتند : آيا او همه خدايان ما را تبديل به يك